0

یکی از عمده ترین تحولات دهه گذشته فروپاشی شوروی و فروریختن دیوار آهنین بلوک شرق بود. بعد از این فروپاشی، بازشدن مرز ایران و ترکمنستان در استانهای خراسان و گلستان از جمله وقایعی بود که موجب تحولات عظیمی در سطح استانهای مذکور و منطقه شد که مناطق مرزی نیز از این تحولات در امان نماندند.این مقاله بخشی ازیک تحقیق میدانی است که با استفاده از منابع کتابخانه ای و همچنین کار میدانی با انجام مصاحبه با مسوولان و مردم محلی و با استفاده از پرسشنامه های پخش شده در سطح روستاهای منطقه مورد مطالعه (با شیوه مطالعه پانل) و در نهایت با استفاده از مشاهدات محلی تهیه شده است و سعی دارد تا تحولات فضایی صورت گرفته را در منطقه مرزی باجگیران در دوره بعد از بازگشایی و مقایسه آن با دوره قبل از بازگشایی مرز بررسی کند.فرضیه اصلی تحقیق عبارت است از اینکه بازگشایی مرز ایران و ترکمنستان در منطقه باجگیران باعث تحول در کارکرد مرز شده و این تحول کارکردی فضای جغرافیایی جدیدی را در زمینه های مختلف ایجاد کرده است. بعد از بازگشایی مرز ایران و ترکمنستان در منطقه باجگیران، این منطقه شاهد تغییرات فضایی و جغرافیایی در زمینه های حمل و نقل، سکونتگاههای روستایی - شهری، ارتباطات و تاسیسات عمومی و دایر شدن تعداد زیادی از نمایندگیهای ادارات و سازمانهای دولتی و غیردولتی و همچنین تغییر روند حرکت جمعیت بخصوص در شهر باجگیران بوده است؛ به طوری که نمای این شهر نسبت به قبل از بازگشایی، تحولی اساسی داشته است.تحقیق فوق با هدف بررسی تحولات فضایی و ساختاری صورت گرفته در منطقه مرزی باجگیران (با استفاده از شاخصهای مورد نظر) آثار تحول کارکرد مرز را بررسی خواهد کرد.

با بررسی اجمالی مناطق مرزی به ویژه نواحی روستاهای مرزی در مقایسه با مناطق مرکزی کشور می توان به شاخص های عمده ای از جمله انزوای جغرافیایی مناطق مرزی، دوری از قطب های صنعتی، اقتصادی و توسعه نیافتگی در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی دست یافت. این مناطق به دلیل تماس با محیط های متنوع بیرونی از ویژگی های خاصی برخوردارند. وجود مبادلات و پیوندهای فضایی دو سوی مرز و آسیب پذیری و تهدیدات مختلف در این مناطق اهمیت ویژه ای را در فرآیند برنامه ریزی، توسعه، آمایش سرزمین به مناطق مرزی داده است که در صورت غفلت از آن ها به طور جد شاهد چالش های عمده ای از جمله عدم ثبات جمعیتی مناطق مرزنشین خواهیم بود، روستا و توسعه روستایی و جایگاه آن در برنامه ریزی توسعه کشور و سهم آن در توسعه منطقه ای و ملی از مسایل مهم کشور است که می تواند تفاوت های موجود در سطح برخورداری مناطق از مظاهر رفاه و توسعه بین شهر و روستا را به حداقل برساند و از مهاجرت گسترده جمعیت روستایی و مرزنشین جلوگیری کند. امروزه این گونه مسایل در دو سوی مرز باعث شده تا کشورهای همسایه در قالب بازارچه های مشترک مرزی که از شناخته شده ترین روش های توسعه اقتصادی روستاهای مرزنشین به شمار می رود، می تواند تحولی بنیادی در تولید، ایجاد اشتغال ، تثبیت جمعیت مرزنشین، افزایش درآمد و نهایتا توسعه ای پایدار ایجاد نماید و به سمت همکاری های متقابل منطقه ای هدایت شوند.بازارچه مشترک مرزی باجگیران در فاصله 30 کیلومتری از شهر عشق آباد مرکز جمهوری ترکمنستان و 2 کیلومتری از شهر باجگیران است که در سال 1375 راه اندازی شد و با کارکردهای اقتصادی، اجتماعی خود منجر به خروج منطقه از انزوای جغرافیایی، گسترش زیرساخت های منطقه، توسعه روستایی و تثبیت جمعیت در شهر مرزی باجگیران و تعدادی از روستاهای مرزی که در تعامل با بازارچه بودند، شده است. در این راستا برای رسیدن به اهداف اصلی تشکیل بازارچه می توان با برطرف کردن موانع رکود فعالیت بازارچه و گسترش خدمات و تسهیلات آن و فراهم کردن امکانات ارتباط دیگر روستاهای بخش با بازارچه این امکان را فراهم کرد تا روستاهای دیگر مناطق نیز بتوانند از تسهیلات و خدمات بازارچه بهره مند شوند.

یکی از عمده ترین تحولات دو دهه اخیر، فروپاشی شوروی و فروریختن دیوار آهنین بلوک شرق بود. پس از این فروپاشی، بازشدن مرز ایران و ترکمنستان در استان های خراسان و گلستان، از جمله وقایعی بود که تحولات عظیمی را در سطح استان های مزبور به ویژه در مراکز استان و شهرهای نزدیک مرز بنیان نهاد و موجب شد که مناطق مرزی از جمله منطقه باجگیران نیز در سطح محدودتری از این تحولات برخوردار شوند. تحولات ایجاد شده در بخش های مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عمدتا در سطح بالایی بوده ولی با فاصله گرفتن از مرز این تحولات کاهش پیدا کرده است به طوری که در روستاهای دور از مرز به دلایل مختلف هیچ تاثیری نداشته است. هدف از این مقاله بررسی تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بازگشایی مرز باجگیران است که با روش مقایسه ای، توصیفی و تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای و به ویژه کار میدانی به شیوه انجام مصاحبه با مسوولین و مردم محلی و همچنین استفاده از پرسشنامه های تکمیل شده از سطح روستاها و در نهایت با استفاده از مشاهدات محلی با روش مطالعه پانل تهیه شده است و سعی دارد تا تحولات اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی صورت گرفته در منطقه باجگیران را بعد از بازگشایی بررسی نماید. نتایج به دست آمده نشان می دهد تاثیرپذیری بخش باجگیران از بازگشایی مرزها، به شدت تحت تاثیر عامل فاصله جغرافیایی، وضعیت توپوگرافی، موقعیت جغرافیایی و تصمیمات سیاسی در سطوح محلی و ملی بوده است.

منطقه باجگیران به دلیل شرایط جغرافیایی از جمله مناطق مستعد برای وقوع زمین لغزش است. ﻫﺪف اﺻﻠﯽ از اﯾﻦ پژوهش اولویت بندی عوامل موثر بر وقوع زمین لغزش و پهنه بندی خطر وقوع زﻣﯿﻦ ﻟﻐﺰه در منطقه می باشد. بدین منظور بعد از انجام مطالعات کتابخانه ای و تهیه نقشه پراکندگی لغزش منطقه از ده پارامتر تاثیر گذار شامل ارتفاع، بارندگی، شیب، جهت شیب، شکل شیب، فاصله از آبراهه، فاصله از جاده، فاصله از گسل، پوشش زمین و لیتولوژی استفاده شد و ماتریس آنتروپی برای این عوامل محاسبه و در محیط Gis پهنه بندی خطر زمین لغزش در منطقه انجام شد. اولویت بندی عوامل موثر با استفاده از شاخص آنتروپی نشان داد که لایه های شیب، جهت شیب، لیتولوژی، فاصله از گسل و ارتفاع بیشترین نقش را در وقوع زمین لغزش در منطقه دارند. پهنه بندی حساسیت زمین لغزش با مدل مذکور نشان میدهد که 42 % زمین لغزه ها در محدوده خطر زیاد، 31% در محدوده خطر متوسط، 27% در محدوده خطر کم واقع شده است. نتایج نشان می دهد بیشترین درصد لغزش های رخ داده در منطقه، در پهنه خطر زیاد که توسط مدل آنتروپی مشخص شده بود، قرار گرفته است. این امر حاکی از آن است که مدل پیشنهادی مدلی مناسب برای تعیین خطر حساسیت وقوع زمین لغزش در منطقه است.

حوضه رسوبی کپه داغ در شمال خاور ایران واقع شده است. پس از مطالعه 80 مقطع نازک متعلق به سازند تیرگان در نقشه های زمین شناسی 1:100000 باجگیران و بزنگان در مرکز و خاور حوضه رسوبی کپه داغ ، 14 گونه متعلق به 11 جنس از روزن بران کف زی (بنتیک) کوچک شناسایی، توصیف و از نظر ویژگی های دیرینه بوم شناسی مورد مطالعه قرار گرفتند. سازند تیرگان در نقشه های باجگیران و بزنگان از سنگ آهک های االیتی، سنگ آهک های مارنی، سنگ آهک های االیتی اوربیتولین دار و سنگ آهک‎‎‎‎‎های بیواسپارایتی تشکیل شده است. روزن بران شناسایی شده در سازند تیرگان مربوط به بازه زمانی بارمین- آپتین بوده و تعیین سن نسبی آن به صورت دقیق تر به مطالعات تکمیلی نیازمند است. رسوبات این سازند در قسمت میانی و خارجی فلات­ قاره و در شرایط هوازی تا نیمه هوازی نهشته شده ­اند. حضور روزن بران کف زی و نبود روزن بران شناور (پلانکتون) در سازند تیرگان نشانگر ژرفای کم حوضه در زمان تشکیل این سازند (بارمین-آپتین) بوده است. مطالعات سنگ نگاری نیز در مجموع، گویای برجای گذاری سازند از منطقه کم ژرفای لاگونی تا منطقه کم ژرفای دریای باز جلوی سد انجام گرفته است که با مجموعه روزن بران مورد مطالعه همخوانی و شباهت نشان می دهد.

امروزه ژئومورفولوژی نظامی به عنوان یک علم نوین، شایستگی و کاربردی بودن خود را در بحران های سیاسی و بین المللی بروز داده و ارتباط تنگاتنگی میان دو دانش ژئوپولتیک، علوم نظامی و ژئومورفولوژی ایجاد شده است. در این تحقیق با استفاده از اطلاعات، آمار، نقشه ها و تصاویر ماهواره ای منطقه مرزی خراسان شمالی، نقش علم ژئومورفولوژی در تدوین راهبرد های نظامی، دفاعی و امنیتی در این منطقه مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد دو تنگه سارانی و باجگیران و بستر رودخانه سومبار و چندیر محدوده های حساس ژئوپلتیکی از نقطه نظر پدافند غیر عامل محسوب می شوند و هرگونه اجرای راهبرد نظامی، دفاعی و امنیتی، بدون شناخت و تحلیل های ژئومورفولوژیکی، محکوم به شکست است. لذا استفاده از مدل های رقومی و ارتفاعی، نقشه های ژئومورفولوژی نظامی، سیستم اطلاعات جغرافیایی، سنجش از دور، مدل های مسیر یابی، مکانیابی، طراحی حوزه دید در اجرای هرگونه عملیلات آفندی و پدافندی الزامی است.

در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری شمسی به دنبال زمین لرزه های ویرانگر که در قوچان قدیم رخ داد، در فاصله نزدیکی از آن، شهر جدیدی بنا شد. قوچان جدید به تدریج گسترش یافت و جاذبه های آن تجار، سرمایه داران و مهاجرین فراوانی را جذب کرد. رونق تجارت بین قوچان با شهر عشق آباد و ضرورت رفت و آمد آسان تر به باجگیران و درگز سبب توجه ویژه به جاده موجود شد. از سوی دیگر برای شکل گیری حکومت مرکزی مقتدر که از زمان جنگ جهانی اول مورد نظر برخی از سیاستمداران و روشنفکران قرار داشت، توسعه شبکه راه ها و جاده ها مورد توجه حکومت وقت نیز قرار گرفت. یکی از سازه های مهم پس از بنای شهر جدید قوچان احداث پلی بر رودخانه اترک بود که می توانست تاثیر قابل توجهی در تسهیل رفت و آمد در جاده قوچان-عشق آباد داشته باشد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و در درجه اول با اتکا به اسناد نویافته و همچنین منابع مکتوب و مصاحبه با افراد مطلع بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که کدام ادارات و افراد در ساخت این پل نقش داشتند و این پل چگونه ساخته شد؟ یافته های پژوهش حاکی از همکاری فرمانداری قوچان، آستان قدس رضوی و شهرداری مشهد در ساخت این پل بوده و هویت کارشناسان خارجی سازنده پل نیز معرفی شده است.

آگاهی و شناخت لندفرم ها و عوارض ژئومورفولوژیکی مناطق مرزی از مهم ترین اقدامات اولیه برای آمایش و برنامه ریزی پدافندی و آمایش دفاعی کشور است که چشم پوشی از این پدیدهای ژئواستراتژیک طبیعی می تواند لطمات جبران ناپذیری در کنترل و مدیریت دفاعی و امنیتی کشور داشته باشد. منطقه مرزی شمال شرق کشور از دیرباز تحت یورش اقوام ازبک و ترکمن بوده است و با توجه به ماهیت جغرافیایی این کشورها، همواره ایران به عنوان یک منطقه غنی و مهم موردتوجه بوده است. از سوی دیگر با توجه به موقعیت راهبردی ایران در غرب آسیا، شناخت و ارزیابی محیطی مناطق مرزی از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است. در این تحقیق با استفاده از نقشه های توپوگرافی، عکس های هوایی، تصاویر ماهواره ای و مدل رقومی ارتفاعی (DEM)در منطقه سیستم ها و لند فرم های ژئومورفولوژیکی منطقه مورد شناسایی و در دیتابیس نرم افزار Arc Map دسته بندی و مورد تحلیل قرارگرفته، سپس با روش SWOT هریک از واحدها و لندفرم-های ژئومورفولوژیکی شامل: کوهستان، تپه ماهور، گالی و تنگ ها ازنقطه نظر پدافند غیرعامل و ملاحظات دفاعی و امنیتی مورد ارزیابی قرار گرفت. طبق بررسی های صورت گرفته مرز ایران و ترکمنستان در منطقه تحقیق منطبق بر خط الراس کوه های هزار مسجد و کپه داغ است و در منطقه غلامان منطبق بر بستر رودخانه سومبار می باشد. لذا تنگه های سارانی و باجگیران ازنقطه نظر پدافند غیرعامل و تمهیدات امنیتی و دفاعی کشور، اهمیت استراتژیک بالایی دارند. در راستای حفظ منابع آبی به منظور تأمین امنیت پایدار آبی برای مرزنشینان کشور احداث تأسیسات ذخیره آب بر روی رودخانه های سومبار و چندیر که به خارج از کشور می ریزند بسیار مهم و حیاتی است و می توان با اجرای این اصل پدافند غیرعامل، در آینده از کشمکش و چالش بر سر آب در مناطق مرزی جلوگیری نمود.